Astronot kelimesinin Türkçesi ne olmalı?
Başlıktan da anlaşılacağı gibi bu yazımda Astronot kelimesinin Türkçe karşılığını irdeleyeceğim. Ama öncesinde bu konunun nasıl gündeme geldiğini hatırlayalım.
Bir çok kişinin bildiği gibi İngilizcede astronot olarak kullanılıyor ve bizde ilk olarak bu terimi "Batı"dan aldığımız için bu zamana kadar birincil olarak bu kelimeyi kullandık. Bu terim Rusçada kozmonot, Çincede taykonot, Fransızcada spasolog olarak farklılık göstermiştir. Tabi ki her ülke bunu tercih etmiyor. Japonya yada Hindistan'ın uzaya çıkan astronotları kendi dillerince "Uzay İnsanı" vb. anlamlara gelen kelimeler kullanmaktalar.
Yeni Kelime Arayışının Geçmişi
Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ve TÜBİTAK iş birliği ile hazırlanan Millî Uzay Programı kapsamında uzaya çıkacak ilk Türk uzay yolcuları seçildi ve bu isimler 29 Nisan 2023 tarihinde asil olarak Hava Kuvvetlerinde F-16 pilotu olan Alper Gezeravcı ve yedek olarak ROKETSAN'da uzay fırlatma sistemleri alanında çalışan bir mühendis olan Tuva Cihangir Atasever olarak açıklanmıştı. İlk yapılan 10 yıllık program kapsamında bu isimlerden en az biri uzaya çıkan ilk Türk astronotlardan biri olacak. Her iki değerli astronotumuz da bu program kapsamında yoğun eğitim sürecine devam etmekteler.
Yeniden Astronot kelimesinin Türkçe karşılığı konusuna dönecek olursak, öne çıkan alternatifler ve önerilerim şu şekilde:
|
İsim
|
Ek
|
Benzer Ek/Kelime ile türetilmiş kelimeler
|
|
Gökmen
|
-men eki
|
Öğretmen, Teğmen, Çevirmen, Denetmen, Göçmen, Rekortmen
|
|
Gökgezer
|
-gezer kelimesi
|
Yürürgezer (Ambifi), Uyurgezer
|
|
Evrengezer
|
-gezer kelimesi
|
Yürürgezer (Ambifi), Uyurgezer
|
|
Evrengin
|
-gin eki
|
Engin, Bilgin, Gezgin, Tedirgin
|
|
Evrengir
|
-gir -gır eki
|
Cihangir, Çilingir, Tarafgir
|
|
Evrenger
|
-ger eki
|
Kimyager
|
|
Evrenokur
|
-okur kelimesi
|
Okuryazar
|
|
Evrenot
|
-not kelimesi
(Türkçede böyle bir ek bulunmamaktadır) |
-
|
|
Uzaygezer
|
-gezer kelimesi
|
Yürürgezer (Ambifi), Uyurgezer
|
|
Yıldızgezer
|
-gezer kelimesi
|
Yürürgezer (Ambifi), Uyurgezer
|
|
Yıldızger
|
-ger eki
|
Kimyager
|
Gök, Evren ve Uzay kelimelerinden türetilen terimler
Kulağa evren kelimesi ilk başta daha güzel gelse bile, şimdiye kadar Uzay ve Havacılık konularında daha çok Gök kelimesinden türetilen terimlerin daha çok kullanıldığını görüyoruz.
Uzay ve Havacılık ile ilgili kullanılan Gök, Uzay ve Evren kelimeleri en çok yeni kelimelerin türetildiği Türkçe kökenli kelimelerimizdir. Bir çoğumuz bunları zaten biliyoruz, ancak anlam nüanslarını daha iyi anlamak adına bu kelimelerden türetilen diğer terimleri aşağıda anlamlarıyla birlikte derledim.
Gök ile başlayan terimler
| İsim | Anlamı |
| Gök | 1. içinde gökcisimlerinin bulunduğu, dolaştığı sonsuz boşluk, uzay. 2. Yeryüzünün üzerine mavi bir kubbe gibi kapanan boşluk. 3. Mavi |
| Gök Bilimi Gök Bilimci Gök Bilimsel |
Astronomi Astronom, astrofizikçi Gök Bilimi ile ilgili |
| Göksel | Gök ile, uzayla, gökyüzüyle ilgili. |
| Gökyüzü | Yeryüzünün üzerine mavi bir kubbe gibi kapanan boşluk, bu kubbenin iç yüzü, göğün görünen yüzeyi. |
| Gök Taşı | Asteroit ya da kuyruklu yıldız gibi çeşitli gök cisimlerinden kopmuş küçük kaya parçalarıdır. Gezegenlerin arasında devinen ve zaman zaman, tümüyle gaz durumuna geçmeden yeryüzüne ulaşan, düşen her türlü katı cisim. |
| Gök Kumu | Gök taşlarında görülen küresel taneciklerdir. |
| Gök Cismi | Gözlemlenebilir evrenin içindeki cisimlerin genel adıdır. |
| Gök Aydınlığı | Gezegen atmosferlerinin yaydığı çok zayıf bir ışıktır. |
| Gökevi | Planetaryum. Bugüne kadar bilinen tüm gökcisimlerinin, hareketlerinin, neden oldukları değişimlerin ve olayların özel projektörlerle bir kubbeye yansıtıldığı hem eğitim-öğretim hem de eğlence amacıyla kullanılan özel yapılardır. |
| Gök Haritası Gök Atlası Gök Kataloğu |
Astronomi Kataloğu. Astronomi nesnelerinin türlerine, biçimlerine ve kökenlerine göre gruplandığı liste veya çizelgedir. Astronomi katalogları, genellikle astronomik gözlemlerin bir sonucudur. |
| Gök Küre | Gökbilim ve seyrüseferde, Dünya'yla eşmerkezli ve eşeksenli, devasa çaplı varsayımsal bir küredir. |
| Gök Mekaniği | Gök cisimlerinin hareketlerini inceleyen gökbilim dalıdır. |
| Gök Ada | Galaksi. Kütle çekimi kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlar, yıldızlararası gaz, toz ve plazmanın meydana getirdiği yıldızlararası madde ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan maddesel bir sistemdir. |
| Gök Kutbu | Gök küre üzerinde yer alan, dönme ekseni üzerinde yer alan, uzak yıldızlara göre yeri gök kürenin dönmesine rağmen değişmeyen noktalardır. |
Uzay ile başlayan terimler
| İsim | Anlamı |
| Uzay | 1. Uzay veya feza, Dünya'nın ötesinde ve gök cisimleri arasında var olan, sonsuz olduğu düşünülen fakat sonsuz olduğu konusunda kesin yargılara varılamayan genişliktir. 2. (Geometri) Nesnelerin ve olayların göreceli konuma ve yöne sahip olduğu sınırsız üç boyutlu bir boyuttur. |
| Uzay Bilim | Bknz. Gök Bilim |
| Uzaysal | Uzayla ilgili. |
| Uzay Adamı Uzay İnsanı |
Astronot, kozmonot ya da uzay insanı, uzay çalışmalarına katılmak üzere eğitilen kişidir. İnsanlı uzay uçuşlarının seyrekliği nedeniyle eğitim gören uzay insanlarının bir kısmı yedek kadroda kalarak uzay görevi alamamıştır. |
| Uzay Aracı Uzay Gemisi Uzay Mekiği |
Dünya'nın atmosferi dışında, özellikle dış uzayda çalışmak üzere tasarlanmış araç ya da makinedir. |
| Uzay Kolonisi Uzay Yerleşimi |
Uzayın veya Dünya dışındaki gök cisimlerinin kalıcı yerleşim veya Dünya dışı bölge olarak kullanılmasıdır. |
| Uzay Kapsülü | Basit bir şekle sahip olan, atmosfere yeniden giriş için herhangi bir kanat veya başka özellik olmaksızın kullanılabilen, genellikle insanlı bir uzay aracıdır. |
| Uzaylı | Bilimkurgu yapıtlarında geçen, uzaydaki bir galakside yaşadığı varsayılan düşsel insan ya da yaratık. |
| Uzay İstasyonu | Uzay boşluğunda bilim insanlarının konaklaması ve çalışması için hazırlanan, yörüngede yada derin uzayda konumlanan platformlara uzay istasyonu denilmektedir. |
| Uzay Teleskobu | Uzaktaki gezegenleri, galaksileri ve diğer astronomik cisimleri gözlemlemek için uzaya yerleştirilen bir teleskoptur. |
| Uzayzaman | Uzay ile zamanı "uzay-zaman sürekliliği" adı verilen yapıda birleştiren matematik modelidir. Öklitçi yaklaşıma göre evren uzayın üç boyutu ve dördüncü boyutu oluşturan zamandan oluşur. |
| Uzay Turizmi | Turistlerin para ödeyerek katıldıkları, kişisel tatmin ve eğlence merkezli, uzaya çıkma, yerçekimsiz ortam ve çeşitli uzay araştırmalarında bulunan özgün deneyimlerin pazarlandığı oluşumdur. |
| Uzay Ajansı | Uzayı keşfetmeyle alakalı aktiviteleri yürüten devlet ajansıdır. |
| Uzay Mühendisliği | Gezegenimiz dünya ve çevresinde teknoloji yardımı ile gerçekleştirilen bilimsel araştırmalar ışığında hava ve uzaydan ekonomik hizmetler ve ürünler kazandırmayı amaçlayan akademik bir mühendislik disiplinidir. |
| Uzay Madenciliği | Asteroitlerden ve dünyaya yakın küçük gezegenlerden hammadde çıkarılması işleminin adıdır. |
| Uzay Yarışı | Uzay Yarışı (İngilizce: Space Race), Amerika Birleşik Devletleri ile Sovyetler Birliği arasında 20. yüzyılın ikinci yarısında gerçekleşen resmî olmayan uzay rekabetidir. |
| Uzay Elbisesi | Tepkili uçak pilotları ve özellikle astronotların vücutlarını dış etkilerden koruyarak çalışabilmeleri ve yaşayabilmelerini sağlayan elbisedir. Bu elbise, astronotun durumunun stabil kalmasını sağlar. |
| Uzay Yolculuğu | Dünya'dan atmosfer dışına veya dış uzayda gerçekleştirilen yolculuktur. |
| Uzay Savaşı | Bir harp ortamı türüdür. Uzayda gerçekleşen savaşlara verilen isimdir. Terim olarak 1960 yıllarında ABD ve Sovyetler Birliği rekabeti sonucu ortaya çıkmış olsa da, 2023 itibariyle doğrudan fiziksel bir çatışma içeren gerçek bir savaş henüz gerçekleşmemiştir. |
| Uzay Sondası | Dünya'nın çekim alanından kurtulup, Ay'a, diğer gökcisimlerine, ulus ya da galaksiler arası uzay boşluğuna gönderilerek veri toplamaya yarayan robotik uzay aracı ve bu aracın yerine getirdiği göreve verilen addır. |
| Uzay Üssü Uzay Limanı |
Uzay araçlarının kalktığı ve indiği üstür. |
| Uzay Hukuku | İnsanoğlunun uzayla ilgili faaliyetlerini düzenleyen hukuk organlarının bütünüdür. |
| Uzay Kapsülü | Basit bir şekle sahip olan, atmosfere yeniden giriş için herhangi bir kanat veya başka özellik olmaksızın kullanılabilen, genellikle insanlı bir uzay aracıdır. |
Evren ile başlayan terimler
| İsim | Anlamı |
| Evren | Evren veya Kâinat, gezegenler, yıldızlar, gökadalar ve diğer tüm madde ile enerji yapıları dahil olmak üzere uzay ve zamanın tamamı ve muhtevasıdır. Kozmos. |
| Evren Bilimi | Kozmoloji. Bir bütün olarak evreni konu alan bilim dalıdır. |
| Evrensel | Evrenle ilgili. Bütün insanlığı ilgilendiren. |
| Evren Işını | Kozmik Işın |
| Evren Tozu | Uzaya serpilmiş, milimetrenin yüzde bini ile on binde biri arasındaki büyüklüklerde küçük parçacıklar. |
| Evren Merkezi | Öne çıkan kozmoloji teorilerine göre evren yaklaşık 13,6 milyar yıl kadar önce bir Büyük Patlama (Big Bang) ile başlamıştır ve genişlemeye devam etmektedir. Ancak güncel bilimsel veriler bu genişlemenin tek bir merkeze sahip olmadığını göstermektedir. Bu merkezin tek bir yer olduğunun farz edildiği bilimsel geçerliliği olmayan yerdir. |
| Evrendeş Evrendeşlik Evrendeşci Evrenreşçilik |
Kozmopolit Kozmopolitik Kozmopolitist Kozmopolitizm |
Etimolojik anlam farkları ve kişisel görüşüm
Gördüğünüz gibi Gök, Evren ve Uzay kelimeleri arasında anlam farkları bulunmaktadır.
"Gök" kelimesi Türkiye'de ve diğer tüm Türk devletlerinde Gök/Kök kelimesi maviyi, maviye çalan yeşili betimlemek kullanılmıştır. Farklı yüzyıllarda hem yeri, hem göğü tasvir etmek için kullanılmıştır. Bu yüzden "gök" kelimesi Türkçe bilenlerin bilinçaltında mavi ve tonları çağrıştırmaktadır.
"Uzay" kelimesi de Uzak kelimesinin kökü olan Uz- Türkçe kelimesinden ve yukarı baktığımızda gördüğümüz Türkçenin tarihinde bir çok kez kullanılan Ay kelimesi birleştirilerek üretilmiştir. Uzay kelimesi Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşunda, Dil Devrimi sırasında Mustafa Kemal Atatürk bizzat türettiği kelimelerden biridir. Gök kelimesinin maviyi çağrıştırması gibi, Uzay kelimesi ile halkta ilk çağrıştırdığı ilk görsel betime siyah ve karanlık desek yanlış olmaz.
Diğer yandan, "Evren" kelimesi etimoloji açısından Türkçe evir-mek, dön-mek'ten gelmektedir. Aynı zamanda eski Yunan kozmolojisinde ki Kozmos'a karşılık Evren kelimesini kullanmaktayız. Bu kelime Gök ve Uzay kelimeleri kıyasla hem felsefi hem teknik tanımının her şeyi kapsaması açısından en geniş anlama sahiptir.
Anlam Farkları
Gök kelimesi biraz daha dünyevi ve tarihsel bir anlam içerirken, Uzay ve Evren kelimeleri nispeten birbirine daha yakın bir anlam içerebilmektedir. Bu iki kelime arasındaki ayrımı şu şekilde ifade edebiliriz. Evren, tüm gök cisimleri, madde, enerji, galaksiler, güneş sistemleri vb. gibi var olan fiziksel her şeyi ifade eder. Tarihsel olarak felsefi yaklaşımları vardır. Uzay ise tüm bunların arasındaki boş boşluğu ifade eder. Tarihsel olarak matematiksel yaklaşımları bulunur.
Seçenekler ve Kişisel Görüşüm
Gökmen: Astronot kelimesinin Türkçe karşılığı olarak geçmişte TDK tarafından ilk önerilen ve şu an hala bazı çevrelerce kullanılan Gökmen kelimesidir. Bu kelime Gökmen Uzay ve Havacılık Eğitim Merkezi (GUHEM) gibi kuruluşlarca benimsenmiştir ve şu an kullanılmaktadır. Şahsen benim de beğendiğim seçeneklerden biridir. Bence hem kulağa güzel gelmekte hem de Osmanlı'dan bu yana kullandığımız ve türettiğimiz diğer kelimeler gibi bütünlük sağlamaktadır.
Uzay Pilotu: Örneğin İngilizce de Astronotlara aynı zamanda Space Pilots denilmektedir. Ancak bu terim, pilotluk görevini yürütenleri genel olarak tarif ederken kullanılmaktadır. Bizde Space Pilot gibi Uzay Pilotu kullandığımızı varsayalım. Bu şekilde ancak 2. bir tanım daha üretebiliriz, ancak bu bilimsel yaklaşımla tarif edilmiş bir terim olmayacaktır. Bende daha çok genelleyici ve özensiz anlam oluşturmaktadır. Evet, Uzay İnsanı/Adamı yada Uzay Pilotu gibi terimlerimiz olabilir, zaten kolaylıkla kapsamı anlaşılmaktadır. Ancak Astronot'un tam karşılı olamamaktadır.
Uzaygezer: Uzay ile başlayan ve buna karşılık olabilecek Uzaygezer seçeneği de, bende bilimsel yaklaşımdan daha ziyade, daha bilim kurgu vari bir hissiyat uyandırmaktadır. "Bir uzaygezer'in maceraları gibi" bir çizgi roman olsa ve maceraperest bir uzay kahramanını tanımlasa, "Uzaygezer" kelimesine çok uygun bir anlam olabilirdi. Ancak bilimsel gelmiyor.
Evrengezer: Bu kelime açıkçası Gökmen'den sonra en yakın seçeneklerden biridir. Aynen Bilgisayar gibi türetilmiş bir kelime ve hem kelime kökü hem de eklenen kelime çiğ bir his uyandırmıyor.
Evrenger: Bu kelime de okunuş olarak Evrengezer'den daha kısa olduğu için, aynı Kimyager kelimesi gibi, tek seferde rahat okunabiliyor. Açıkçası okunurken bana biraz Marvel'in Yenilmezler sersinin İngilizcesi "Avengers" kelimesini anımsatmadı değil. Kulağa güzel geldiği ve anlam olarak uzak kalmadığı için seçeneklerim arasında diyebilirim. Ancak -ger eki ile türetilmiş Kimyager dışında anlamlı olan neredeyse başka hiç kelimemiz olmadığı için, bu kelime de biraz zorlama kalıyor.
Yukarıda seçenek olarak belirttiğim diğer alternatifleri şahsen ne anlam olarak beğenebildim, ne de okunuş olarak anlamlı buldum. Yukarıda belirtmediğim ama internet ortamında farklı kişilerce türetilen önerileri de aynı şekilde ısınamadım.
Şahsen benim en çok yakıştırdığım alternatifler en beğendiğimden başlayarak, Gökmen, Evrengezer ve Evrenger'dir.
Sizin en beğendiğiniz hangisi?
Aşağıdaki anketi doldurup fikrinizi paylaşabilirsiniz.
